Ricerca Floristica — Lucoli (AQ)

Flora di Lucoli

Oltre 1.241 specie botaniche censite sul territorio comunale di Lucoli (AQ) dal 2002 ad oggi, da Enzo De Santis e Rossano Soldati.

1.241
Specie botaniche
98
Famiglie botaniche
30+
Orchidee selvatiche
2002
Anno d’inizio
Flora Arborea

Alberi, Arbusti e Liane

La specie dominante è il faggio, che copre quasi un terzo del territorio e oltre il 70% della superficie boschiva, dalla fascia altitudinale tra 1200 e 1900 m s.l.m., prevalentemente su pendii con esposizione Nord. Le faggete più vaste si trovano nella valle di Morretano, Cerasolo e le Cese. Sfruttate fino agli anni ’60 per legna e carbone, le carbonaie sono ancora ben visibili come testimonianza di un’economia rurale dura e povera.

Le nostre faggete sono prevalentemente a ceduo; solo di recente si applica il taglio ad alto fusto per la falegnameria. L’alto fusto produce legno più pregiato e crea boschi più suggestivi, ma inibisce il rinnovamento, richiede manutenzione sistematica e danneggia le specie più vulnerabili e la fauna, che vi trova meno protezione e cibo. La vocazione naturale dei nostri boschi è il ceduo: bosco misto con aceri, olmi, sorbi, ciliegi, tasso, agrifoglio e arbusti vari. Impenetrabili e selvatici, garantiscono però l’equilibrio di molte specie. Il tasso e l’agrifoglio, ormai rarissimi, sono in via di estinzione proprio per il taglio indiscriminato e l’alto fusto. Come sempre: la natura trova il suo equilibrio da sola, e l’uomo può intervenire, ma con accortezza.

Un aspetto importante è il legame tra faggeta e pastorizia. I carbonai erano spesso anche pastori, e per fare spazio al bestiame creavano radure disboscando vallette e zone fertili. Molte radure sono quindi artificiali, ma sono diventate parte integrante del bosco, ospitando oggi numerose specie erbacee e fungendo da rifugio per animali e uccelli.

La seconda essenza per estensione è la roverella, presente dalla zona basale fino a 1100 m in boschi più radi su esposizioni miste, spesso su terreni poveri e rocciosi. Con la diminuzione della pastorizia i querceti sono in lenta espansione. Anche su questa specie i segni dell’intervento umano sono evidenti: i boschi secolari con alberi giganteschi e contorti sono praticamente scomparsi; qualche resto si trova a Munito e Santa Croce, mentre a Peschio Cancelli e S. Andrea sopravvivono solo rari esemplari grandiosi.

Della stessa famiglia si trova solo il cerro, in rari agglomerati verso Prato Lonaro con alcuni esemplari fino a 1500 m sopra Casamaina. Una colonia assoggettata ad uso civico verso Cerasolo è ancora inesplorata.

Le altre specie non formano mai grandi agglomerati: si tratta di boschi misti o essenze di bordura. Vale la pena citare il castagneto, un tempo più esteso, con tracce relittuarie a Valle Maggiore e S. Andrea. Nella fascia da Monte Munito, Peschiolo, Prata fino a Cottorone si estende un bosco umido e fitto a prevalenza di carpino nero, con faggio, roverella, Euonymus verrucosus, Rosa sarmentosa e alcuni esemplari di Viburnum lantana che, per l’ombreggiamento, raggiungono anche 6 m di altezza.

Flora Erbacea

La Flora Erbacea

La flora erbacea del territorio di Lucoli è assai più complessa da studiare rispetto a quella arborea. La ricerca è iniziata nel 2002, contestualmente alla creazione del Giardino Botanico, e si stima che le specie censite rappresentino oltre il 90% di quelle presenti sul territorio.

Lo studio delle piante erbacee richiede l’analisi di territori vasti e difficoltosi. Le erbacee possono essere annue, bienni o perenni: alcune, come le orchidee, scompaiono alla vista dopo la fioritura; altre si notano solo in piena fioritura; altre ancora sono così piccole o poco appariscenti da richiedere una ricerca minuziosa — e talvolta la fortuna di trovarsi nel posto giusto al momento giusto. Per una buona mappatura è indispensabile esplorare il territorio più volte e in periodi diversi: un pascolo spettacolare in primavera può sembrare arido e povero in agosto. Per le specie di alta quota, rupicole o di macereto, la ricerca raggiunge il massimo fascino, ma richiede anche una buona preparazione fisica.

Le erbacee richiedono una conoscenza molto più accurata rispetto alle arboree, sia nella morfologia che nelle abitudini: alcune si trovano esclusivamente in ambienti tipici, e molte si distinguono per caratteri minimi, riconoscibili solo da un esperto.

Quando si individua una nuova specie, si osserva, si fotografa e si verifica la presenza di altri esemplari prima di prelevare un campione per l’erbario. In assenza di altri esemplari, si annotano i particolari o le coordinate e, se possibile, si raccolgono alcuni semi per la riproduzione.

Il campione d’erbario costituisce la testimonianza certa nel tempo della presenza di una specie in una determinata zona. Viene determinato da esperti con tutte le annotazioni necessarie, conservato adeguatamente e, nel nostro caso, informatizzato. Il nostro erbario è affidato al Centro Ricerche Floristiche dell’Appennino.

Avvertenza: Le note farmaceutiche e alimentari su alcune schede hanno funzione esclusivamente informativa. Si declina ogni responsabilità sul loro utilizzo.
Simbologia:End EndemicaSubE SubendemicaProt ProtettaToss TossicaEsot Esotica

Elenco completo

Indice Alfabetico — A–Z

1.221 specie in ordine alfabetico

A · B · C · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · X
A134 specie
Acer campestre
Acer monspessulanum monspessulanum
Acer opalus obtusatum
Acer p eudoplatanus
Acer platanoides
Achillea barrelieri barrelieriEnd
Achillea barrelieri mucronulataEnd
Achillea collina
Achillea nobilis
Aconitum lycoctonumToss
Actaea spicataToss
Adenostyles australisEnd
Adonis annuaToss
Adonis distortaEndProtToss
Adonis flammeaToss
Adoxa moschatellina moschatellina
Aegopodium podagraria
Aethionema saxatile
Agrimonia eupatoria eupatoria
Agrostemma githago githagoTossEsot
Ailanthus altissimaEsot
Ajuga chamaepitys chamaepitys
Ajuga reptans
Ajuga tenoreiEnd
Alcea biennisEsot
Alchemilla alpina
Alchemilla colorata
Alchemilla effusa
Alchemilla nitida
Alisma lanceolatum
Alliaria petiolata
Allium cepaEsot
Allium ducissaeEnd
Allium flavum flavum
Allium horvatii
Allium lusitanicum
Allium moschatum
Allium oleraceum oleraceum
Allium permixtum
Allium polyanthum
Allium sphaerocephalon sphaerocephalon
Allium tenuiflorum
Allium vineale
Alnus cordataEnd
Alopecurus aequalis
Alopecurus pratensis pratensis
Alopecurus rendlei
Alyssoides utriculata
Alyssum alyssoides
Alyssum diffusum diffusumEnd
Alyssum simplex
Amaranthus retroflexusEsot
Amelanchier ovalis ovalis
Anacamptis coriophoraProt
Anacamptis morioProt
Anacamptis pyramidalisProt
Anchusa azurea
Anchusa undulata hybrida
Androsace villosa villosa
Androsace vitaliana praetutianEnd
Anemonastrum narcissiflorum narcissiflorumToss
Anemone apenninaToss
Anemone hortensis hortensisToss
Anemonoides nemorosaToss
Anemonoides ranunculoidesToss
Angelica sylvestris sylvestrisToss
Anisantha sterilis
Anisantha tectorum
Anthemis arvensis arvensis
Anthemis cotula
Anthemis cretica alpinaEnd
Anthemis cretica columnae
Anthirrhinum majus majusEsot
Anthoxantum nipponicum
Anthriscus sylvestris sylvestris
Anthyllis montana jacquinii
Anthyllis vulneraria
Anthyllis vulneraria polyphylla
Anthyllis vulneraria pulchella
Aquilegia vulgarisToss
Arabidopsis thaliana
Arabis alpina caucasica
Arabis collina collina
Arabis hirsuta
Arabis sagittata
Arctium lappa
Arctium nemorosum
Arctostaphylos uva-ursi
Aremonia agrimonoides agrimonoides
Arenaria bertoloniiEnd
Arenaria grandiflora grandiflora
Arenaria leptoclados leptoclados
Arenaria serpyllifolia serpyllifolia
Argyrolobium zanonii zanonii
Aristolochia luteaToss
Armeria gracilisEnd
Armeria gracilis gracilis
Armeria gracilis majellensisEnd
Arrenatherum elatius
Artemisia absinthium
Artemisia alba
Artemisia atrata
Artemisia vulgaris
Arum italicum italicumToss
Arum maculatumToss
Arundo donaxEsot
Asparagus acutifolius
Asperula aristata
Asperula cynanchica cynanchica
Asperula cynanchica neglectaEnd
Asperula purpurea
Asperula taurina
Asphodeline luteaToss
Asphodelus macrocarpus macrocarpus
Asplenium ceterach ceterach
Asplenium fissum
Asplenium onopteris
Asplenium ruta-muraria ruta-muraria
Asplenium trichomanes quadrivalens
Asplenium viride
Aster alpinus alpinus
Astragalus danicus
Astragalus depressus depressus
Astragalus glycyphyllos
Astragalus monspessulanus monspessulanus
Astragalus sempervirensEndSubE
Astragalus vesicarius vesicarius
Astrantia major involucrata
Atadinus alpinus
Atadinus pumilus pumilus
Atropa bella-donnaProtToss
Aubrieta columnae columnaeEnd
Avena barbata
Avena fatua

↑ A–Z  ↑ Famiglie

B36 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

C178 specie
Calepina irregularis
Campanula bononiensis
Campanula erinus
Campanula foliosa
Campanula glomerata
Campanula micranthaEnd
Campanula persicifolia persicifolia
Campanula portenschlacianaEsot
Campanula rapunculus
Campanula scheuchzeri pseudostenocodonEnd
Campanula scheuchzeri scheuchzeri
Campanula tanfaniiEnd
Campanula trachelium trachelium
Caprifoliaceae – Caprifoglio giapponeseEsot
Capsella bursa-pastoris bursa-pastoris
Capsella rubella
Cardamine bulbifera
Cardamine chelidoniaEndSubE
Cardamine enneaphyllos
Cardamine graeca
Cardamine hirsuta
Cardamine impatiens impatiens
Cardamine kitaibelii
Carduus affinis affinisEnd
Carduus defloratus carlinifolius
Carduus nutans
Carduus pycnocephalus pycnocephalus
Carex acutiformis
Carex caryophyllea
Carex davalliana
Carex distans
Carex divulsa
Carex flacca
Carex halleriana
Carex hirta
Carex kitaibeliana
Carex macrolepisEndSubE
Carex otrubae
Carex pairae
Carex panicea
Carex pilosa
Carex riparia
Carex spicata
Carlina acanthifolia acanthifoliaProt
Carlina acaulis caulescens
Carlina corymbosa
Carlina vulgaris vulgaris
Carthamus lanatus
Carum heldreichii
Castanea sativa
Catapodium rigidum
Centaurea ambigua nigraEnd
Centaurea calcitrapa
Centaurea ceratophylla ceratophyllaEnd
Centaurea cyanusEsot
Centaurea deusta
Centaurea jacea gaudinii
Centaurea jacea jacea
Centaurea nigrescens neapolitanaEnd
Centaurea scabiosa scabiosa
Centaurea solstitialis solstitialis
Centaurea triumfettii
Centaurium erythraea erythraea
Centaurium pulchellum pulchellum
Cephalanthera damasonium (Mill.) DruceProt
Cephalanthera longifoliaProt
Cephalanthera rubraProt
Cephalaria leucantha
Cephalaria transsylvanica
Cerastium arvense arvense
Cerastium arvense suffrutticosum
Cerastium brachypetalum brachypetalum
Cerastium glomeratum
Cerastium glutinosum
Cerastium holosteoides
Cerastium ligusticum
Cerastium pumilum
Cerastium semidecandrum
Cerastium tomentosumEnd
Cercis siliquastrum siliquastrum
Cerinthe minor auriculataEndSubE
Cerinthe minor minor
Chaenorhinum minus minus
Chaerophyllum aureum
Chaerophyllum nodosum
Chaerophyllum temulumToss
Chamaenerion angustifolium
Chamaenerion dodonaei
Chelidonium majusToss
Chenopodium album album
Chenopodium opulifolium
Chenopodium vulvaria
Cherleria capillacea
Chondrilla juncea
Cichorium intybus
Circaea lutetiana lutetiana
Cirsium acaulon acaulon
Cirsium arvense
Cirsium lobeliiEnd
Cirsium palustre
Cirsium vulgare vulgare
Cistus creticus creticus
Clematis flammulaToss
Clematis vitalbaToss
Clinopodium acinos acinos
Clinopodium alpinum alpinum
Clinopodium grandiflorum
Clinopodium nepeta nepeta
Clinopodium nepeta spruneri
Clinopodium vulgare vulgare
Clypeola jonthlaspi
Coeloglossum virideProt
Colchicum alpinumToss
Colchicum bulbocodium versicolorToss
Colchicum lusitanumToss
Colchicum neapolitanum neapolitanumEndToss
Colutea arborescensToss
Conium maculatum maculatumToss
Convallaria majalisToss
Convolvulus arvensisToss
Convolvulus cantabricaToss
Convolvulus sepiumToss
Corallorhiza trifidaProt
Coristospermum cuneifoliumEnd
Cornus masToss
Cornus sanguinea
Coronilla minima minima
Coronilla scorpioidesToss
Coronilla vaginalis
Corydalis cava cavaToss
Corydalis densiflora apenninaEndToss
Corydalis pumilaToss
Corydalis solida solidaToss
Corylus avellana
Cota tinctoria tinctoria
Cotoneaster juranus
Cotoneaster tomentosus
Crataegus azarolusEsot
Crataegus laevigata
Crataegus monogyna
Crepis lacera lacera
Crepis neglecta neglecta
Crepis pygmaea
Crepis sanctaEsot
Crepis setosa
Crepis vesicaria vesicaria
Crocus biflorusEndToss
Crocus neapolitanus
Crocus variegatusToss
Crucianella angustifolia
Cruciata glabra
Cruciata laevipes
Cruciata pedemontana
Crupina vulgaris
Cuscuta epithymum
Cyclamen hederifolium hederifoliumProtToss
Cyclamen repandum repandumProtToss
Cydonia oblongaEsot
Cymbalaria muralis muralis
Cymbalaria muralis visianii
Cymbalaria pallidaEnd
Cynodon dactylon
Cynoglossum apenninumEnd
Cynoglossum creticumToss
Cynoglossum magellenseEndToss
Cynoglossum montanumToss
Cynoglossum officinaleToss
Cynoglottis barrelieri barrelieri
Cynosurus cristatus
Cynosurus echinatus
Cyperus longus
Cystopteris fragilis
Cytisophyllum sessilifolium
Cytisus decumbens
Cytisus hirsutus
Cytisus scoparius scopariusToss
Cytisus spinescens
Cytisus villosus

↑ A–Z  ↑ Famiglie

D36 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

E56 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

G49 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

H50 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

L78 specie
Laburnum anagyroides anagyroidesToss
Lactuca sativa serriolaToss
Lactuca viminea viminea
Lactuca virosaToss
Lamium album album
Lamium amplexicaule
Lamium garganicum laevigatum
Lamium maculatum
Lamium purpureum
Lapsana communis communis
Laserpitium gallicum gallicum
Laserpitium latifolium
Lathyrus aphaca aphaca
Lathyrus cicera
Lathyrus oleraceus oleraceusEsot
Lathyrus pannonicus
Lathyrus pratensis pratensis
Lathyrus setifolius
Lathyrus sphaericus
Lathyrus sylvestris sylvestrisToss
Lathyrus venetus
Lathyrus vernus
Legousia hybrida
Legousia speculum-veneris
Lemna minutaEsot
Lemna trisulca
Leontodon crispus
Leontodon hispidus
Leontodon rosanoi
Leontodon saxatilis saxatilis
Lepidium campestre
Lepidium draba draba
Lepidium graminifolium graminifolium
Leucanthemum coronopifolium tenuifoliumEnd
Leucanthemum heterophyllum
Leucanthemum vulgare vulgare
Ligustrum vulgareToss
Lilium bulbiferum croceumProt
Lilium martagonProt
Limodorum abortivumProt
Linaria alpina
Linaria purpureaEnd
Linaria simplex
Linaria vulgaris vulgaris
Linum alpinum
Linum capitatum serrulatum
Linum catharticum catharticumToss
Linum strictum
Linum tenuifolium
Linum tommasinii
Linum usitatissimum angustifolium
Lipandra polysperma
Lobularia maritima
Lolium multiflorum
Lolium perenne
Lomelosia argentea
Lomelosia graminifolia graminifolia
Lonicera alpigena alpigenaToss
Lonicera caprifoliumToss
Lonicera etruscaToss
Lonicera implexa implexaToss
Lonicera xylosteumToss
Loranthus europaeus
Lotus corniculatus corniculatus
Lotus dorycnium
Lotus tenuis
Lunaria annua
Lunaria rediviva
Luzula campestris campestris
Luzula forsteri
Luzula multiflora multiflora
Luzula pilosa
Luzula spicata bulgarica
Luzula sylvatica sylvatica
Lychnis coronaria
Lychnis flos-cuculi flos-cuculi
Lysimachia arvensis arvensisToss
Lysimachia linum-stellatum

↑ A–Z  ↑ Famiglie

M48 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

O49 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

P118 specie
Paeonia officinalis italicaEndProt
Paliurus spina-christi
Papaver alpinum alpinumEndSubEProt
Papaver dubium
Papaver rhoeas rhoeas
Papaver somniferumToss
Parentucellia latifolia
Parietaria judaica
Parietaria officinalis
Paris quadrifoliaToss
Paronychia kapela kapela
Pastinaca sativa urens
Pedicularis comosa comosaToss
Pedicularis elegansEndToss
Pedicularis tuberosaToss
Pedicularis verticillata verticillataToss
Pentanema britannicum
Pentanema conyzae
Pentanema montanum
Pentanema salicinum
Pentanema spiraeifolium
Persicaria amphibia
Persicaria lapathifolia lapathifolia
Persicaria maculosa
Petasites hybridus hybridus
Petrorhagia prolifera
Petrorhagia saxifraga saxifraga
Petrosedum rupestre
Phelipanche ramosa
Philadelphus coronariusEndSubE
Phleum alpinum
Phleum hirsutum ambiguum
Phleum pratense pratense
Phyteuma orbiculare
Picris hieracioides hieracioides
Pilosella cymosa sabina
Pilosella hoppeana macrantha
Pilosella lactucella nana
Pilosella officinarum
Pilosella piloselloides
Pimpinella major
Pimpinella saxifraga saxifraga
Pinus nigra nigra
Plantago argentea argentea
Plantago atrata atrata
Plantago atrata fuscescensEndSubE
Plantago lanceolata
Plantago major
Plantago maritima serpentina
Plantago media media
Plantago sempervirens
Plantago subulata
Platanthera chloranthaProt
Platycladus orientalis (L.) FrancoEsot
Plumbago europaea
Poa alpina alpina
Poa annua
Poa bulbosa bulbosa
Poa molinerii
Poa nemoralis nemoralis
Poa pratensis pratensis
Poa sylvicola
Poa trivialis
Podospermum laciniatum laciniatum
Podospermum purpureum
Polycarpon tetraphyllum tetraphyllum
Polygala alpestris
Polygala flavescens flavescensEnd
Polygala major
Polygala nicaeensis mediterranea
Polygala vulgaris
Polygonatum multiflorumToss
Polygonum aviculare aviculare
Polypodium interjectum
Polypodium vulgare
Polystichum aculeatum
Polystichum lonchitis
Polystichum setiferum
Populus alba
Populus nigra
Populus tremula
Portulaca oleracea
Potamogeton natans
Potentilla apennina apennina
Potentilla crantzii crantzii
Potentilla detommasii
Potentilla erecta
Potentilla micrantha
Potentilla pedata
Potentilla reptans
Potentilla rigoanaEnd
Poterium sanguisorba
Prangos ferulacea
Prenanthes purpurea
Primula auriculaProt
Primula intricata
Primula veris columnae
Primula vulgaris vulgaris
Prospero autumnale
Prunella laciniata
Prunella vulgaris vulgaris
Prunus avium
Prunus cerasiferaEsot
Prunus cerasusEsot
Prunus domesticaEsot
Prunus dulcisEsot
Prunus mahaleb mahaleb
Prunus spinosa spinosa
Pseudopodospermum hispanicum asphodeloides
Pseudoturritis turrita
Pteridium aquilinum aquilinumToss
Pteroselinum austriacum
Ptilostemon strictus
Pulicaria dysenterica
Pulmonaria hirtaEndSubE
Pulsatilla alpina millefoliataProtToss
Pyrola minor
Pyrus communis communis

↑ A–Z  ↑ Famiglie

R62 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

S146 specie
Sabulina attica
Sabulina glaucina
Sabulina tenuifolia tenuifolia
Sabulina verna verna
Sagina alexandrae
Sagina glabra
Salix alba
Salix amplexicaulis
Salix apenninaEndSubE
Salix caprea
Salix cinerea
Salix eleagnos
Salix purpurea purpurea
Salix triandra triandra
Salvia argentea
Salvia glutinosa
Salvia nemorosa nemorosa
Salvia officinalis officinalis
Salvia pratensis pratensis
Salvia sclarea
Salvia verbenaca
Sambucus ebulus
Sambucus nigra
Sanguisorba officinalis
Sanicula europaea
Saponaria bellidifolia
Saponaria ocymoides ocymoides
Saponaria officinalisToss
Satureja hortensisEsot
Satureja montana montana
Saxifraga adscendens parnassica
Saxifraga bulbifera
Saxifraga caesia
Saxifraga callosa callosa
Saxifraga exarata ampullaceaEnd
Saxifraga granulata granulata
Saxifraga oppositifolia oppostifolia
Saxifraga paniculata
Saxifraga porophylla porophyllaEnd
Saxifraga rotundifolia rotundifolia
Saxifraga tridactylites
Scabiosa columbaria
Scabiosa unisetaEnd
Scandix pecten-veneris pecten-veneris
Scilla bifolia
Scleranthus annuus
Scolymus hispanicus hispanicus
Scorzoneroides autumnalis
Scorzoneroides cichoriacea
Scorzoneroides montana breviscapaEnd
Scrophularia caninaToss
Scrophularia hoppeiToss
Scrophularia nodosaToss
Scrophularia peregrinaToss
Scrophularia scopoliiToss
Scrophularia umbrosa umbrosaToss
Scrophularia vernalisToss
Scutellaria alpina alpina
Scutellaria columnae columnae
Securigera variaToss
Sedum acreToss
Sedum album albumToss
Sedum aquilanumEnd
Sedum atratum
Sedum caespitosum
Sedum cepaea
Sedum dasyphyllum
Sedum hispanicum
Sedum magellense magellenseEnd
Sedum sexangulare
Sempervivum arachnoideum
Sempervivum ricciiEnd
Sempervivum tectorum
Senecio doronicum orientalisToss
Senecio inaequidensTossEsot
Senecio ovatus stabianusEndToss
Senecio scopolii floccosusEndToss
Senecio squalidus rupestrisToss
Senecio vulgaris vulgarisToss
Serapias vomeraceaProt
Seseli libanotis
Seseli montanum montanum
Seseli peucedanoides
Seseli tortuosum tortuosum
Sesleria apenninaEnd
Sesleria nitida nitidaEnd
Sesleria uliginosa
Setaria italica viridis
Setaria pumila
Setaria verticillata
Sherardia arvensis
Silene acaulis bryoides
Silene baccifera
Silene ciliata graefferi
Silene conica
Silene dioica
Silene italica italica
Silene latifolia
Silene multicaulis multicaulis
Silene nutans nutans
Silene otites
Silene paradoxa
Silene roemeri stamineaEnd
Silene viridiflora
Silene vulgaris commutata
Silene vulgaris commutata
Silene vulgaris vulgaris
Siler montanum siculumEnd
Silybum marianum
Sinapis alba alba
Sinapis pubescens pubescens
Sisymbrium officinale
Sisymbrium orientale
Sixalix atropurpurea
Smilax aspera
Solanum nigrumToss
Solanum villosumToss
Solidago virgaurea virgaurea
Sonchus asper asper
Sonchus oleraceus
Sorbus aria
Sorbus aucuparia aucuparia
Sorbus chamaemespilus
Sorbus domestica
Spartium junceumToss
Spergularia rubra
Spiranthes spiralis (L.)Prot
Stachys annua annua
Stachys germanica salviifolia
Stachys italicaEnd
Stachys recta grandiflora
Stachys recta recta
Stachys recta subcrenata
Stachys romana
Stachys sylvatica
Stachys tymphaea
Stellaria holostea holostea
Stellaria media mediaToss
Stellaria nemorum montanaToss
Sternbergia colchicifloraToss
Stipa capillata
Stipa dasyvaginata . appenninicolaEnd
Symphyotrichum novae-angliaeEsot
Symphytum bulbosum
Symphytum tuberosum angustifolium
Syringa vulgaris

↑ A–Z  ↑ Famiglie

T59 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

V58 specie

↑ A–Z  ↑ Famiglie

Classificazione sistematica

Indice per Famiglia Botanica

98 famiglie · 1.229 specie

Alismataceae · Amaranthaceae · Amaryllidaceae · Apiaceae · Apocynaceae · Aquifoliaceae · Araceae · Araliaceae · Aristolochiaceae · Asparagaceae · Asphodelaceae · Aspleniaceae · Asteraceae · Balsaminaceae · Berberidaceae · Betulaceae · Boraginaceae · Brassicaceae · Campanulaceae · Cannabaceae · Caprifoliaceae · Caryophyllaceae · Celastraceae · Chenopodiaceae · Cistaceae · Colchicaceae · Convolvulaceae · Cornaceae · Crassulaceae · Cucurbitaceae · Cupressaceae · Cyperaceae · Dennstaedtiaceae · Dioscoreaceae · Dipsacaceae · Dryopteridaceae · Equisetaceae · Ericaceae · Euphorbiaceae · Fabaceae · Fagaceae · Gentianaceae · Geraniaceae · Grossulariaceae · Heliotropiaceae · Hydrocharitaceae · Hydrocharitaceae0 · Hypericaceae · Iridaceae · Juglandaceae · Juncaceae · Lamiaceae · Liliaceae · Linaceae · Loranthaceae · Malvaceae · Melanthiaceae · Moraceae · Oleaceae · Onagraceae · Ophioglossaceae · Orchidaceae · Orobanchaceae · Oxalidaceae · Paeoniaceae · Papaveraceae · Pinaceae · Plantaginaceae_ · Plumbaginaceae · Poaceae · Polygalaceae_ · Polygonaceae · Polypodiaceae_ · Portulacaceae · Potamogetonaceae_ · Primulaceae · Ranunculaceae · Resedaceae · Rhamnaceae · Rosaceae · Rubiaceae · Salicaceae · Sapindaceae · Saxifragaceae · Scrophulariaceae · Simaroubaceae · Smilacaceae · Solanaceae · Taxaceae · Thymelaeaceae · Typhaceae · Ulmaceae · Urticaceae · Valerianaceae · Verbenaceae · Viburnaceae · Violaceae · Vitaceae
Alismataceae1 specie

↑ Famiglie

Apiaceae36 specie

↑ Famiglie

Aquifoliaceae1 specie

↑ Famiglie

Araliaceae1 specie

↑ Famiglie

Aristolochiaceae1 specie

↑ Famiglie

Asteraceae148 specie
Achillea barrelieri barrelieriEnd
Achillea barrelieri mucronulataEnd
Achillea collina
Achillea nobilis
Adenostyles australisEnd
Anthemis arvensis arvensis
Anthemis cotula
Anthemis cretica alpinaEnd
Anthemis cretica columnae
Arctium lappa
Arctium nemorosum
Artemisia absinthium
Artemisia alba
Artemisia atrata
Artemisia vulgaris
Aster alpinus alpinus
Bellidiastrum michelii
Bellis perennis
Bombycylanea erecta
Carduus affinis affinisEnd
Carduus defloratus carlinifolius
Carduus nutans
Carduus pycnocephalus pycnocephalus
Carlina acanthifolia acanthifoliaProt
Carlina acaulis caulescens
Carlina corymbosa
Carlina vulgaris vulgaris
Carthamus lanatus
Centaurea ambigua nigraEnd
Centaurea calcitrapa
Centaurea ceratophylla ceratophyllaEnd
Centaurea deusta
Centaurea jacea gaudinii
Centaurea jacea jacea
Centaurea nigrescens neapolitanaEnd
Centaurea scabiosa scabiosa
Centaurea solstitialis solstitialis
Chondrilla juncea
Cichorium intybus
Cirsium acaulon acaulon
Cirsium arvense
Cirsium lobeliiEnd
Cirsium palustre
Cirsium vulgare vulgare
Cota tinctoria tinctoria
Crepis lacera lacera
Crepis neglecta neglecta
Crepis pygmaea
Crepis sanctaEsot
Crepis setosa
Crepis vesicaria vesicaria
Crupina vulgaris
Doronicum columnae
Echinops sphaerocephalus sphaerocephalus
Erigeron acris acris
Erigeron alpinus
Erigeron annuusEsot
Erigeron canadensisEsot
Erigeron epiroticus
Filago germanica
Filago pyramidata
Galatella linosyris linosyris
Helianthus tuberosusEsot
Helichrysum italicum italicum
Helminthotheca echioides
Hieracium amplexicaule berardianum
Hieracium bifidum
Hieracium dentatum
Hieracium humile
Hieracium jurassicum
Hieracium neyranum neyranum
Hieracium pellitum
Hieracium prenanthoides
Hieracium racemosum
Hieracium sabaudum
Hypochaeris radicata
Jacobaea erucifoliaToss
Jacobaea vulgaris gotlandica
Klasea lycopifolia
Klasea nudicaulis
Lactuca sativa serriolaToss
Lactuca viminea viminea
Lactuca virosaToss
Lapsana communis communis
Leontodon crispus
Leontodon hispidus
Leontodon rosanoi
Leontodon saxatilis saxatilis
Leucanthemum coronopifolium tenuifoliumEnd
Leucanthemum heterophyllum
Leucanthemum vulgare vulgare
Matricaria chamomilla
Mycelis muralis muralis
Neofita invasiva.Esot
Omalotheca sylvatica
Onopordum acanthium acanthium
Onopordum illyricum illyricum
Pentanema britannicum
Pentanema conyzae
Pentanema montanum
Pentanema salicinum
Pentanema spiraeifolium
Petasites hybridus hybridus
Picris hieracioides hieracioides
Pilosella cymosa sabina
Pilosella hoppeana macrantha
Pilosella lactucella nana
Pilosella officinarum
Pilosella piloselloides
Podospermum laciniatum laciniatum
Podospermum purpureum
Prenanthes purpurea
Pseudopodospermum hispanicum asphodeloides
Ptilostemon strictus
Pulicaria dysenterica
Robertia taraxacoides
Scolymus hispanicus hispanicus
Scorzoneroides autumnalis
Scorzoneroides cichoriacea
Scorzoneroides montana breviscapaEnd
Senecio doronicum orientalisToss
Senecio inaequidensTossEsot
Senecio ovatus stabianusEndToss
Senecio scopolii floccosusEndToss
Senecio squalidus rupestrisToss
Senecio vulgaris vulgarisToss
Silybum marianum
Solidago virgaurea virgaurea
Sonchus asper asper
Sonchus oleraceus
Symphyotrichum novae-angliaeEsot
Tanacetum balsamitaEsot
Tanacetum corymbosum achillae
Tanacetum parthenium
Tanacetum vulgare vulgareToss
Taraxacum fulvum
Taraxacum glacialeEnd
Tragopogon crocifolius crocifolius
Tragopogon dubius
Tragopogon porrifolius
Tragopogon pratensis
Tragopogon samaritani
Tripleurospermum inodorum
Tussilago farfara
Urospermum dalechampii
Xanthium strumarium strumarium
Xeranthemum cylindraceum
Xeranthemum inapertum

↑ Famiglie

Balsaminaceae1 specie

↑ Famiglie

Brassicaceae66 specie

↑ Famiglie

Cannabaceae1 specie

↑ Famiglie

Caryophyllaceae68 specie
Agrostemma githago githagoTossEsot
Arenaria bertoloniiEnd
Arenaria grandiflora grandiflora
Arenaria leptoclados leptoclados
Arenaria serpyllifolia serpyllifolia
Cerastium arvense arvense
Cerastium arvense suffrutticosum
Cerastium brachypetalum brachypetalum
Cerastium glomeratum
Cerastium glutinosum
Cerastium holosteoides
Cerastium ligusticum
Cerastium pumilum
Cerastium semidecandrum
Cerastium tomentosumEnd
Cherleria capillacea
Dianthus armeria armeria
Dianthus barbatus compactus
Dianthus brachycalyxEnd
Dianthus carthusianorum tenoreiEnd
Dianthus deltoides deltoides
Dianthus hyssopifolius
Drypis spinosa spinosa
Heliosperma pusillum pusillum
Herniaria glabra
Herniaria hirsuta
Herniaria incana
Lychnis coronaria
Lychnis flos-cuculi flos-cuculi
Minuartia glomerata trichocalycinaEnd
Moehringia muscosa
Moehringia trinervia
Monotropa hypophegea
Monotropa hypopitys

↑ Famiglie

Cucurbitaceae1 specie

↑ Famiglie

Cystopteridaceae1 specie

↑ Famiglie

Dennstaedtiaceae1 specie

↑ Famiglie

Dioscoreaceae1 specie

↑ Famiglie

Euphorbiaceae1 specie

↑ Famiglie

Fabaceae88 specie
Anthyllis montana jacquinii
Anthyllis vulneraria
Anthyllis vulneraria polyphylla
Anthyllis vulneraria pulchella
Argyrolobium zanonii zanonii
Astragalus danicus
Astragalus depressus depressus
Astragalus glycyphyllos
Astragalus monspessulanus monspessulanus
Astragalus sempervirensEndSubE
Astragalus vesicarius vesicarius
Cercis siliquastrum siliquastrum
Colutea arborescensToss
Coronilla minima minima
Coronilla scorpioidesToss
Coronilla vaginalis
Cytisophyllum sessilifolium
Cytisus decumbens
Cytisus hirsutus
Cytisus scoparius scopariusToss
Cytisus spinescens
Cytisus villosus
Emerus major major
Ervilia hirsuta
Galega officinalisEsot
Hippocrepis comosa comosa
Hippocrepis glauca
Lathyrus aphaca aphaca
Lathyrus cicera
Lathyrus oleraceus oleraceusEsot
Lathyrus pannonicus
Lathyrus pratensis pratensis
Lathyrus setifolius
Lathyrus sphaericus
Lathyrus sylvestris sylvestrisToss
Lathyrus venetus
Lathyrus vernus
Lotus corniculatus corniculatus
Lotus dorycnium
Lotus tenuis
Medicago arabica
Medicago falcata falcata
Medicago lupulina
Medicago minima
Medicago prostrata prostrata
Medicago sativaEsot
Onobrychis alba alba
Onobrychis viciifolia
Ononis cristata apenninaEnd
Ononis pusilla pusilla
Ononis reclinata
Ononis spinosa spinosa
Oxytropis pilosa caputoiEnd
Securigera variaToss
Trifolium alpestre
Trifolium angustifolium angustifolium
Trifolium arvense arvense
Trifolium aureum aureum
Trifolium campestre
Trifolium incarnatum incarnatumEsot
Trifolium medium medium
Trifolium montanum rupestre
Trifolium ochroleucon
Trifolium phleoides
Trifolium pratense nivale
Trifolium pratense pratense
Trifolium repens
Trifolium scabrum
Trifolium squarrosum
Trifolium stellatum
Trifolium talii
Trigonella alba
Trigonella altissima
Trigonella italica
Trigonella officinalis
Trigonella wojciechowskii
Vicia bithynica
Vicia cracca
Vicia dasycarpa
Vicia fabaEsot
Vicia hybrida
Vicia incana
Vicia nigricans
Vicia onobrychioides
Vicia pannonica striata
Vicia peregrina
Vicia sativa
Vicia sepium

↑ Famiglie

Heliotropiaceae1 specie

↑ Famiglie

Hydrangeaceae1 specie

↑ Famiglie

Hydrocharitaceae1 specie

↑ Famiglie

Lamiaceae62 specie

↑ Famiglie

Ophiglossaceae1 specie

↑ Famiglie

Ophioglossaceae1 specie

↑ Famiglie

Orchidaceae45 specie

↑ Famiglie

Paeoniaceae1 specie

↑ Famiglie

Poaceae66 specie

↑ Famiglie

Potamogetonaceae1 specie

↑ Famiglie

Potulacaceae1 specie

↑ Famiglie

Ranunculaceae47 specie

↑ Famiglie

Simaroubaceae1 specie

↑ Famiglie

Smilacaceae1 specie

↑ Famiglie

Un po' di numeri

Statistiche sulla flora

Le 1241 entità finora documentate sul territorio di Lucoli rappresentano poco più del 12% della flora vascolare italiana che, secondo gli ultimi dati disponibili (2018), ammonta a circa 9800 entità, di cui circa 1600 sono alloctone. Delle 1241 entità 21 sono Pteridophyta (Felci e simili, piante senza semi), 5 sono Gymnospermae (Pini, Ginepri e simili, piante con semi sprovvisti di ovario) e 1215 Angiospermae (piante con semi protetti da ovario).

Inoltre:
87 sono endemiche e 15 subendemiche
88 sono nelle Liste Rosse nazionali delle specie a rischio
98 sono nelle Liste Rosse regionali delle specie a richio
16 sono protette dalla L.R. 11 settembre 1979 n° 45 e successive integrazioni
4 sono nel “Repertorio della flora nazionale protetta”
45 sono orchidee spontanee, tutelate dalla Convenzione di Washington (Cites B)
174 sono tossiche o velenose
406 sono officinali
50 sono specie alloctone di cui 19 invasive
1 è specie prioritaria della Direttiva Habitat
1 è esclusiva di Campo Felice

Sappiamo che molte piante sono commestibili, altre sono tossiche e altre ancora sono piante officinali, cioè con proprietà medicamentose. Queste ultime possono essere contemporaneamente commestibili o tossiche. Nel nostro territorio ce ne sono una buona quantità; 572 entità possiedono almeno una di queste proprieta.

 La flora di Lucoli si distribuisce in 498 generi e 100 famiglie. Lo spettro tassonomico, cioè la distribuzione delle 1241 entità secondo la famiglia botanica, ci dice che come per il totale della flora italiana, la famiglia più numerosa è quella delle Asteracee con 156 entità (12,6%), a cui seguono le Fabaceae con 93 entità (7,5%), le Poacee con 68 (5,5%), le Rosaceae con 67 (5,4%), le Caryophyllaceae con 66 (5,3%), le Brassicaceae con 66 (5,3%) e le Lamiaceae con 63 (5,1%). Queste 7 famiglie insieme rappresentano il 46,7% del totale.

Le piante vascolari proteggono le gemme durante l’inverno adattandosi all’ambiente ed all’habitat. Questi adattamenti sono chiamati forme biologiche. Lo spettro biologico della flora di Lucoli vede una netta prevalenza delle Emicriptofite, specie erbacee perenni o a volte bienni, prevalenti nelle zone temperate, con il 46,5% del totale a cui seguono le Terofite, specie erbacee annuali delle zone aride, antropizzate e generalmente disturbate, con il 18,0%; le Geofite, piante perenni degli ambienti palustri e dei boschi freschi di caducifoglie con il 15,1%; le Fanerofite e Nanofanerofite, alberi e arbusti, con il 10,2%; le Camefite, piante perenni delle zone a pascolo arido con affioramenti rocciosi con il 9,6% ed infine le Idrofite, piante acquatiche, con lo 0,5%.

La corologia studia la distribuzione geografica delle piante mentre i corotipi raggruppano specie che hanno lo stesso areale di diffusione. I tipi corologici principali in cui viene suddivisa la flora italiana sono una decina e raggruppano una settantina di corotipi. Lo spettro corologico non ci dà solo informazioni riguardanti la provenienza di un gruppo di specie ma è anche utile, almeno per i corotipi con un preciso significato ecologico, per conoscere le condizioni ambientali del territorio studiato. Una predominanza di specie ad ampia distribuzione (Cosmopolite) indica ambienti fortemente antropizzati e disturbati ma, fortunatamente, questo non è il caso di Lucoli dove le specie ad Ampia distribuzione, con il 9,8%, sono solo al 4° posto in questa particolare graduatoria. Il corotipo più rappresentato è quello Mediterrareo, cioè le specie con areale nel bacino mediterraneo, con il 25,3%. Seguono il corotipo Europeo con il 20,7% e quello Eurasiatico con il 17,5%. Questi primi tre corotipi comprendono il 63,5% della flora di Lucoli.

Un dato che ci sembra molto positivo è che solo 50 entità (il 4% del totale) risultano alloctone, cioè non  appartenenti alla flora originaria del territorio. Di queste, 24 sono archeofite, cioè introdotte in tempi molto antichi, 25 sono neofite, ovvero introdotte dopo la scopertra dell’America. Tra le alloctone le entità considerate invasive ammontano a 19, di cui 17 fra le neofite e 2 fra le archeofite.
Fra le invasive, sul nostro territorio le più pericolose possono essere considerate l’Ailanthus altissima (Ailanto), albero originario della Cina che cresce rapidamente, spesso infestante che colonizza velocemente terreni incolti, scarpate e bordi stradali ma che fortunatamente non sale oltre gli 800-900 m di di quota, e il Senecio inaequidens (Senecione sudafricano), pianta proveniente dal Sud-Africa che colonizza diversi tipi di habitat e si dissemina lungo le vie di comunicazione. Ne abbiamo avuto un esempio questo autunno (2019), quando una vistosa fioritura di questa pianta ha ingiallito la montagna sopra la frazione di Colle (Coste del Colle)

Ailanthus altissima
Senecio inaequidens

Bibliografia e siti web/documenti consultati

BARTOLUCCI F. & al., 2018 – An updated checklist of the vascular flora native to Italy. Plant Biosystems 152 (2): 179-303.
COLELLA A., DE SANTIS E., FRIZZI G., SOLDATI R., 2011 – Orchidee spontanee d’Abruzzo. A cura del Giardino Botanico Appenninico di Campo Felice.
CONTI F., ABBATE G., ALESSANDRINI A., BLASI C., 2005 – An Annotated checklist of the Italian vascular flora, Palombi Editori
CONTI & al., 1997, Liste Rosse Regionali delle Piante d’Italia
CONTI F., PELLEGRINI M., 1990 – Orchidee spontanee d’Abruzzo. Cogecstre Edizioni
CONTI F., TINTI D. – Il Lago di Campotosto e la sua Flora
DE SANTIS E., 2013 – Noterella 0001: Orobanche teucrii Holandre. In ActaPlanctarum Notes 1: 54. Araba Fenice, Boves (CN)
DE SANTIS E. & al., 2013 – Noterella 0002: Potentilla pedata Willd. In ActaPlanctarum Notes 1: 55. Araba Fenice, Boves (CN)
DE SANTIS E., 2016 – Noterella 0175: Campanula portenschlagiana Schult. In ActaPlanctarum Notes 4: 144. Araba Fenice, Boves (CN)
DE SANTIS E., 2018 – Noterella 0203: Oenothera oehlkrsii Kappus ex Rostański. In ActaPlanctarum Notes 6: 149. Araba Fenice, Boves (CN)
DE SANTIS E., SOLDATI R., 2011 – Guida fotografica alla flora di Campo Felice
DE SANTIS E., SOLDATI R., 2019 – Lucoli e i suoi fiori. La flora spontanea del territorio
FRIZZI G., SOLDATI R., 2010 – Principali piante tossiche di Campo Felice e dintorni, 1a parte – Piante contenenti alcaloidi. A cura del Giardino Botanico Appenninico di Campo Felice
FRIZZI G., SOLDATI R., 2014 – Principali piante tossiche di Campo Felice e dintorni, 2a parte -Piante contenenti sostanze tossiche non alcaloidi. A cura del Giardino Botanico Appenninico di Campo Felice
GALASSO G. & al., 2018 – An updated checklist of the vascular flora alien to Italy. Plant Biosystems 152 (3): 556-592
GALETTI G., 2008 – Abruzzo in fiore – Ediz. Menabo
IPFI, Index Plantarum Florae Italicae, 2007 in avanti – Indice dei nomi delle specie botaniche presenti in Italia. Disp. on line: http://www.actaplantarum.org/flora/flora.php [Ult. accesso: 27/2/2019].
ORSENIGO et al. 2018 – Red Listing plants under full national responsibility: Extinction risk and threats in the vascular flora endemic to Italy
PERUZZI L. 2015 – Le piante endemiche italiane – uno studio in corso. Giardini & Ambiente. 271. 52-59.
PIGNATTI S. 2018 – Flora d’Italia – ediz. Edagricole
PIRONE G., 2015 – Alberi arbusti e liane d’Abruzzo – Cogecstre Edizioni
ROSSI G., MONTAGNANI C., GARGANO D., PERUZZI L., ABELI T., RAVERA S., COGONI A., FENU G., MAGRINI S., GENNAI M., FOGGI B., WAGENSOMMER R.P., VENTURELLA G., BLASI C., RAIMONDO F.M., ORSENIGO S. (Eds.), 2013 – Lista Rossa della Flora Italiana. 1. Policy Species e altre specie minacciate. Comitato Italiano IUCN e Ministero dell’Ambiente e della Tutela del Territorio e del Mare

actaplantarum.org
campus.unibo.it/11828/1/Pignatti_-_Le_piante_come_indicatori_ambientali.pdf
dryades.units.it
homolaicus.com/scienza/erbario/utility/botanica_sistematica
https://www.docenti.unina.it/webdocenti-be/allegati/materiale-didattico/158284
https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/scienze-public/attachments/files/000/002/581/original/Ecologia_vegetale_9_spettrobio_e_corologico_copia.pdf?1496665246
http://www.isprambiente.gov.it/files/pubblicazioni/rapporti/rapporto-194/habitat.pdf
http://www.isprambiente.gov.it/files/pubblicazioni/quaderni/conservazione-natura/files/3933_SA1_2001Listerb.pdf